Ảo giác năng suất với AI: khi tốc độ trở thành con dao hai lưỡi

Thời gian gần đây, cộng đồng công nghệ nói nhiều tới “AI brain fry”, một cách ví von vui nhộn cho cảm giác “chiên não” khi phải làm việc cùng hàng loạt công cụ trí tuệ nhân tạo. Báo cáo của Harvard Business Review mô tả những nhân viên bươn bả giữa các tác vụ AI như thể có “một loạt tab trình duyệt nhấp nháy trong đầu”. Câu chuyện này không chỉ là giai thoại – nó phản ánh một xu hướng rộng hơn: sự bùng nổ AI đang đem lại một ảo giác về năng suất, khiến chúng ta tưởng mình làm được nhiều việc hơn trong khi thực tế lại thêm mệt mỏi. Bài viết dưới đây, Lemon’s Tribe sẽ tổng hợp một số nghiên cứu mới và chia sẻ cách nhìn để tận dụng AI mà không bị cuốn vào vòng xoáy “bận rộn ảo”.

Lời hứa tiết kiệm thời gian và thực tế chông gai hơn thế

Khi nghe tới AI, chúng ta thường nghĩ tới tốc độ: soạn văn bản, phân tích dữ liệu, lập báo cáo… chỉ trong vài giây. Cảm giác đó dễ dẫn đến suy nghĩ rằng công việc chắc chắn sẽ bớt nặng nề. Thế nhưng thực tế tại nhiều nơi lại khác hẳn – công việc không mất đi mà ngày càng dày đặc.

Hiện tượng này không mới. Khi máy tính cá nhân lần đầu vào văn phòng, nhà kinh tế học đoạt giải Nobel Robert Solow từng đùa rằng “thấy công nghệ ở khắp nơi, nhưng không thấy năng suất tăng”. Và cuộc cách mạng AI hiện tại đang lặp lại mô típ đó. Các công cụ giúp rút ngắn thời gian tạo ra sản phẩm lại khiến tổ chức đặt ra nhiều yêu cầu hơn. Chuyên gia tổ chức học Adam Grant nhận xét rằng văn hoá công sở thường lấp đầy mọi khoảng trống bằng việc mới; thời gian tiết kiệm được không dành cho nghỉ ngơi mà để nhận thêm nhiệm vụ.

Khảo sát về “AI brain fry”

Nhóm nghiên cứu của Julie Bedard cùng cộng sự đã khảo sát 1.488 nhân viên ở nhiều công ty lớn. Kết quả gây chú ý: 14% người tham gia thừa nhận đã từng “mệt mỏi tinh thần do sử dụng hoặc giám sát AI quá mức” – tức là bị AI brain fry. Mức độ xuất hiện khác nhau giữa các phòng ban: chỉ 6 % ở bộ phận pháp lý nhưng tới 26% ở bộ phận marketing.

Những người trải nghiệm hiện tượng này mô tả cảm giác đầu óc bị nhồi nhét, khó tập trung và dễ bực bội. Một quản lý kỹ thuật chia sẻ rằng anh liên tục nhảy giữa các công cụ và thấy mình tốn thời gian quản lý công cụ hơn là giải quyết vấn đề.

Đừng nhầm lẫn tốc độ với hiệu quả

Tốc độ chưa phải là tất cả: AI giúp hoàn thành sản phẩm nhanh, nhưng nếu không có cơ chế kiểm soát, thời gian tiết kiệm được chỉ khiến tổ chức tăng số lượng đầu việc. Tài nguyên nhận thức con người vẫn hữu hạn.
Con người cần mạch suy nghĩ liên tục: Máy tính có thể xử lý song song, còn con người cần dòng suy nghĩ sâu liên tục. Nhiều bước nhỏ – phác thảo, chỉnh sửa, tái sinh – khiến chúng ta liên tục chuyển đổi ngữ cảnh, làm phân mảnh sự chú ý.
Hiệu ứng chiên não và cảm giác thành tựu ảo: Giám sát quá nhiều agent làm não bộ quá tải – dễ mệt mỏi và phạm sai lầm. Trong khi đó, việc chạy nhiều quy trình song song lại tạo cảm giác mình làm được nhiều hơn. Sự chênh lệch giữa cảm giác và thực chất tạo ra ảo giác năng suất.

Khi mệt mỏi chuyển thành tổn thất kinh doanh

“Chiên não” không chỉ khó chịu mà còn tác động tới kết quả công việc. Nghiên cứu chỉ ra những người gặp AI brain fry bị mệt mỏi khi ra quyết định nhiều hơn 33%. Một nghiên cứu độc lập ước tính mệt mỏi khi phải ra quyết định có thể khiến một công ty với doanh thu 5 tỷ USD thất thoát hàng trăm triệu đô mỗi năm. Họ cũng mắc lỗi nhỏ thường xuyên hơn 11% và lỗi nghiêm trọng nhiều hơn 39%. Đáng chú ý, những người này có xu hướng muốn nghỉ việc cao hơn 39% so với đồng nghiệp không gặp hiện tượng này.

Ứng dụng thông minh giúp giảm căng thẳng

Mặt khác, ở một chiều hướng tích cực hơn, khi AI được dùng để tự động hoá các nhiệm vụ lặp đi lặp lại, người lao động báo cáo mức độ kiệt sức giảm hơn 15% và có sự thay đổi tích cực về mặt động lực. AI thay chúng ta làm việc vặt và nhường chỗ cho sáng tạo, đồng thời cũng giải phóng những năng lượng tiêu cực. Khác biệt nằm ở cách sử dụng – AI trở thành trợ lý hữu ích khi chúng ta không bị ép buộc giám sát nó liên tục.

Các yếu tố tạo nên sự mệt mỏi do AI

Phân tích dữ liệu cho thấy hai yếu tố khiến “chiên não” xảy ra thường xuyên. Thứ nhất là mức độ giám sát: khi phải kiểm tra chặt chẽ đầu ra của AI, nhân viên tiêu hao nhiều năng lượng nhận thức hơn (tăng 14%) và cảm giác mệt mỏi cũng cao hơn. Thứ hai là khối lượng công việc tăng: những người thấy AI khiến họ bận rộn hơn cũng báo cáo mức quá tải thông tin và mệt mỏi cao hơn. Thú vị là sử dụng tối đa ba công cụ AI cùng lúc có thể giúp năng suất tăng, nhưng thêm nữa lại gây quá tải đa nhiệm.

Một nghiên cứu khác theo dõi 200 nhân viên tại một công ty công nghệ Mỹ trong tám tháng. Các tác giả Aruna Ranganathan và Xingqi Maggie Ye phát hiện rằng AI không giảm số giờ làm, mà tăng tốc độ và mở rộng phạm vi công việc. Nhân viên làm nhanh hơn, làm nhiều việc hơn và thời gian làm dài ra. Ai cũng có quyền chọn dùng AI hay không, song AI khiến việc “làm thêm” trở nên dễ dàng nên nhiều người tự nguyện nhận thêm.

Hơn thế nữa, AI giảm ma sát bắt đầu công việc, khiến mọi người tranh thủ gõ vài dòng lệnh lúc ăn trưa, khi đang họp hay trước khi rời văn phòng. Việc này không có vẻ nghiêm trọng ngay, nhưng dần dần làm ngày làm việc kéo dài và không còn khoảng nghỉ thực sự, từ đó xoá nhoà ranh giới giữa công việc và đời sống cá nhân.

Làm gì để không rơi vào bẫy năng suất ảo?

Đối với mỗi cá nhân

Sử dụng vừa đủ công cụ: Nghiên cứu chỉ ra rằng dùng tối đa ba công cụ AI cùng lúc cho thấy tác dụng, thêm nữa dễ gây phản tác dụng. Hãy chọn đúng thứ bạn cần.
Đặt ranh giới thời gian: Đừng để AI lấn sân giờ nghỉ. Hãy quy định rõ “không prompt sau 8 giờ tối” hoặc không dùng AI trong bữa trưa để đầu óc được nghỉ ngơi.
Tập trung vào giá trị: Thay vì chạy nhiều quy trình, hãy tập trung tạo ra một kết quả chất lượng, kiểm tra lại nội dung AI tạo và bổ sung bối cảnh. Điều này giúp tiết kiệm sức lực và giảm căng thẳng.
Duy trì kỹ năng cốt lõi: Hãy coi AI là trợ lý, không phải người thay thế. Tự rèn luyện tư duy, viết lách, phân tích… giúp bạn bớt lệ thuộc và dễ nhận ra sai sót.

Đối với người quản lý

Hỗ trợ và đào tạo: Khi nhân viên được hướng dẫn, họ mệt mỏi ít hơn 15%. Ngược lại, bỏ mặc họ tự mày mò khiến mệt mỏi tăng. Hãy tạo điều kiện đào tạo và giải đáp kịp thời.
Thống nhất quy chuẩn: Áp lực phải dùng AI hoặc chênh lệch mức sử dụng trong nhóm làm tăng mệt mỏi. Đội ngũ nên thống nhất công cụ, nhiệm vụ và trách nhiệm để giảm căng thẳng.
Minh bạch về kỳ vọng: Nếu tổ chức ngầm kỳ vọng nhân viên làm nhiều hơn nhờ AI, họ sẽ mệt mỏi hơn 12%. Hãy truyền thông rõ ràng rằng mục tiêu là hiệu quả bền vững chứ không phải chạy đua số lượng.

Đối với tổ chức

Xây dựng “thực hành AI”: Theo khuyến nghị của Ranganathan và Ye, doanh nghiệp nên thiết lập quy tắc về nhiệm vụ nào dùng AI, nhiệm vụ nào cần con người và giới hạn rõ thời lượng, số lượng agent.
Thiết kế công việc thông minh: Phân bổ trách nhiệm giữa con người và AI. Mỗi nhân viên chỉ nên giám sát một số agent nhất định; vượt quá thì cần chia sẻ hoặc tự động hoá thêm. Công cụ cũng cần thiết kế để hỗ trợ sáng tạo và giao tiếp chứ không bắt người dùng chú ý liên tục.
Khuyến khích tạm dừng và trình tự: Thiết lập những khoảng dừng ngắn trước các quyết định quan trọng; phân lô thông báo và bảo vệ các khoảng tập trung để giảm chuyển đổi ngữ cảnh.

Tạm kết

AI mở ra nhiều khả năng: tự động hoá, hỗ trợ sáng tạo, phân tích dữ liệu nhanh chóng. Nếu biết cách khai thác, chúng ta có thể thoát khỏi những công việc nhàm chán và dành thời gian cho điều ý nghĩa. Nhưng nghiên cứu nhắc nhở rằng thiếu chiến lược sẽ khiến AI trở thành động lực của sự quá tải, phá vỡ ranh giới công việc – đời sống và tạo ra ảo giác năng suất.

Nếu bạn ở vai trò quản lý đội nhóm, bạn không thể ngăn làn sóng AI, nhưng bạn có thể chủ động định hình cách đội ngũ sử dụng công cụ này. Hãy xem AI là đồng đội cần hướng dẫn và hỗ trợ – chứ không phải cỗ máy vạn năng. Khi đó, AI sẽ thôi là “nồi chiên não” mà trở thành người bạn đồng hành mang lại giá trị bền vững cho bạn và tổ chức.